Γιατί απαιτείται νομοθεσία σε επίπεδο ΕΕ για την αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας;
Η καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας αποτελεί μέρος του έργου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την προστασία των θεμελιωδών αξιών της ΕΕ και τη διασφάλιση του σεβασμού των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Όπως περιγράφεται στις πολιτικές κατευθύνσεις της προέδρου φον ντερ Λάιεν, η ΕΕ πρέπει να καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών, την προστασία των θυμάτων και την τιμωρία των δραστών.
Η βία κατά των γυναικών και η ενδοοικογενειακή βία είναι διάχυτες σε ολόκληρη την ΕΕ. Σύμφωνα με τα πλέον πρόσφατα στοιχεία του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κατά μέσο όρο μία στις τρεις γυναίκες στην ΕΕ έχει υποστεί σωματική ή σεξουαλική βία από την ηλικία των 15 ετών, ποσοστό το οποίο κυμαίνεται από 10 % έως 50 % ανάλογα με το κράτος μέλος. Η ίδια έρευνα δείχνει ότι 1 στις 20 γυναίκες έχει πέσει θύμα βιασμού. Ο βιασμός και οι σεξουαλικές επιθέσεις είναι πιο συχνές κατά των γυναικών και των κοριτσιών. Σύμφωνα με τη Eurostat, οι γυναίκες και τα κορίτσια αποτελούν πάνω από το 90 % των θυμάτων βιασμού και πάνω από το 80 % των θυμάτων σεξουαλικών επιθέσεων.
Η κυβερνοβία είναι εξίσου διαδεδομένη και ζήτημα που αποκτά ολοένα και μεγαλύτερες διαστάσεις. Το 2020 έρευνα του World Wide Web Foundation διαπίστωσε ότι 1 στις 2 νέες γυναίκες είχε βιώσει έμφυλη κυβερνοβία. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων, το 51 % των νέων γυναικών διστάζει να συμμετάσχει σε διαδικτυακές συζητήσεις διότι έχει υποστεί παρενόχληση στο διαδίκτυο. Επιπλέον, το φαινόμενο αυτό πλήττει σε δυσανάλογο βαθμό τις γυναίκες που βρίσκονται στη δημοσιότητα. Για παράδειγμα, σε έρευνα του 2018, το 46,5 % των βουλευτριών ανέφεραν ότι έχουν δεχτεί απειλές κατά της ζωής τους ή απειλές βιασμού ή ξυλοδαρμού κατά των ίδιων ή των μελών των οικογενειών τους, και ότι έλαβαν τις περισσότερες από αυτές στο διαδίκτυο.
Τα δεδομένα υπογραμμίζουν την επιτακτική ανάγκη να καταβληθούν περισσότερες προσπάθειες για την αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας στην ΕΕ, τόσο στο διαδίκτυο όσο και εκτός αυτού.
Όλα τα κράτη μέλη αντιμετωπίζουν τη βία κατά των γυναικών και την ενδοοικογενειακή βία στη νομοθεσία τους, αλλά σε διαφορετικό βαθμό. Αυτό δημιουργεί ανασφάλεια δικαίου σχετικά με τα δικαιώματα των θυμάτων σε ολόκληρη την ΕΕ. Επίσης, υπάρχουν ήδη νομοθετικές πράξεις της ΕΕ που συμβάλλουν στην επίτευξη αυτού του στόχου, αλλά δεν είναι αρκετά αποτελεσματικές. Μόνο μια ολοκληρωμένη νομική πράξη που θα στοχεύει σε όλες τις συνιστώσες του προβλήματος θα πυροδοτήσει την αλλαγή και θα συμβάλει αποτελεσματικά στην εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών.
Ποιοι είναι οι κύριοι στόχοι της πρότασης;
Η Επιτροπή προτείνει την κατοχύρωση στο δίκαιο της ΕΕ ελάχιστων προτύπων που θα αποσκοπούν στα ακόλουθα:
- την ποινικοποίηση ορισμένων μορφών βίας κατά των γυναικών·
- την προστασία των θυμάτων και τη βελτίωση της πρόσβασης στη δικαιοσύνη·
- τη στήριξη των θυμάτων και τη διασφάλιση του συντονισμού μεταξύ των αρμόδιων υπηρεσιών· και
- την πρόληψη της εξαρχής διάπραξης αυτών των μορφών εγκλημάτων.
Δεδομένης της περιορισμένης διαθεσιμότητας δεδομένων σε επίπεδο ΕΕ σχετικά με την κλίμακα του προβλήματος, η Επιτροπή προτείνει επίσης να καταστεί υποχρεωτική η συλλογή δεδομένων σε επίπεδο ΕΕ.
Ποια είναι τα αδικήματα την ποινικοποίηση των οποίων προτείνει η Επιτροπή;
Τα αδικήματα που εμπίπτουν στην έννοια της βίας κατά των γυναικών και των κοριτσιών συνιστούν εγκλήματα στη συντριπτική πλειονότητα των κρατών μελών. Ωστόσο, όπως έδειξαν οι προπαρασκευαστικές εργασίες για την πρόταση της Επιτροπής, υπάρχουν κενά στις εθνικές νομοθεσίες και, ως εκ τούτου, η Επιτροπή προτείνει την εναρμονισμένη ποινικοποίηση σε ολόκληρη την ΕΕ των ακόλουθων αδικημάτων:
- Σύμφωνα με την άποψη διεθνών φορέων για τα ανθρώπινα δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένου του Συμβουλίου της Ευρώπης, η Επιτροπή προτείνει την ποινικοποίηση, σε όλα τα κράτη μέλη, του βιασμού ως (σεξουαλικής) πράξης διείσδυσης χωρίς συναίνεση. Ως εκ τούτου, αντιμετωπίζεται το γεγονός ότι, ενώ ο βιασμός ποινικοποιείται σε όλα τα κράτη μέλη, 18 εξ αυτών εξαρτούν το αξιόποινο από τη χρήση βίας ή απειλών.
- Στα εσωτερικά νομικά συστήματα σπάνια υπάρχουν ειδικές διατάξεις σχετικά με την παρενοχλητική κυβερνοπαρακολούθηση. Πρόκειται για μια σύγχρονη μορφή βίας η οποία συχνά διαπράττεται κατά μελών της οικογένειας ή πρώην συντρόφων, ώστε να ενταθούν η επιτήρηση και ο έλεγχος με σκοπό τον καταναγκασμό. Με την ανάπτυξη ψηφιακών εργαλείων, οι πράξεις αυτές παρέχουν τη δυνατότητα ελέγχου κάθε πτυχής της ζωής του προσώπου κατά του οποίου στρέφονται.
- Η κυβερνοπαρενόχληση, που επί του παρόντος αντιμετωπίζεται μόνο σε τέσσερα κράτη μέλη, καλύπτει επιθέσεις, όπως απειλές, προσβολές ή άλλες επιθετικές συμπεριφορές, κατά προσώπων, ιδίως γυναικών και κοριτσιών, οι οποίες λαμβάνουν συνήθως χώρα μέσω μέσων κοινωνικής δικτύωσης ή άλλων διαδικτυακών υπηρεσιών. Η κυβερνοβία επηρεάζει ιδιαίτερα τις γυναίκες που δραστηριοποιούνται στον δημόσιο βίο, όπως πολιτικοί, δημοσιογράφοι και υπερασπίστριες των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τη φίμωση των γυναικών, την παρεμπόδιση της συμμετοχής τους στην κοινωνία και την υπονόμευση της αρχής της δημοκρατίας, όπως αυτή κατοχυρώνεται στη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η πρόταση ποινικοποιεί την κυβερνοπαρενόχληση όταν αυτή μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την πρόκληση σημαντικής ψυχολογικής βλάβης και όταν οι επιθέσεις λαμβάνουν χώρα σε ευρεία κλίμακα.
- Η μη συναινετική κοινολόγηση εικόνων προσωπικής φύσης ποινικοποιείται ρητά σε 10 κράτη μέλη. Η διάδοση του εν λόγω υλικού στο διαδίκτυο μπορεί να βλάψει πολύ το επηρεαζόμενο πρόσωπο, καθώς μπορεί να γίνει εύκολα, γρήγορα και σε μεγάλη κλίμακα, και είναι πολύ προσωπικής φύσης.
- Ο ακρωτηριασμός των γυναικείων γεννητικών οργάνων αντιμετωπίζεται ρητά στο ποινικό δίκαιο 18 κρατών μελών, ενώ σε άλλα κράτη μέλη εμπίπτει σε γενικά αδικήματα, όπως σωματική βλάβη, ακρωτηριασμός και εγκλήματα κατά της υγείας. Ο ακρωτηριασμός των γυναικείων γεννητικών οργάνων είναι πρακτική εκμετάλλευσης που προκαλεί ανεπανόρθωτη βλάβη στα θύματα και εφαρμόζεται με σκοπό τη διατήρηση και την επιβεβαίωση της κυριαρχίας επί των γυναικών και των κοριτσιών και την άσκηση κοινωνικού ελέγχου επί της σεξουαλικότητάς τους.
- Κυβερνοϋποκίνηση βίας ή μίσους. Για την αντιμετώπιση της έντονης αύξησης της δημόσιας υποκίνησης βίας και μίσους στο διαδίκτυο με βάση το βιολογικό ή το κοινωνικό φύλο, ιδίως της μισογυνικής υποκίνησης μίσους ή βίας, η παρούσα πρόταση της Επιτροπής καθορίζει ελάχιστους κανόνες για τον ορισμό του αδικήματος αυτού του είδους της κυβερνοβίας, καθώς και για τις ποινές που θα επισύρει.
- Η πρόταση εισάγει επίσης τις αναγκαίες αλλαγές στην οδηγία για τη σεξουαλική κακοποίηση παιδιών, η οποία καθορίζει ειδικό πλαίσιο για όλα τα παιδιά. Η σχετική τροποποίηση εισάγει το έγκλημα του βιασμού ως περαιτέρω επιβαρυντική περίσταση, καθώς και την έννοια της έλλειψης συναίνεσης για τα παιδιά που έχουν συμπληρώσει την ηλικία σεξουαλικής συναίνεσης.
Ποιες είναι οι ποινές για τα αδικήματα αυτά;
Όσον αφορά τις ποινές, η Επιτροπή προτείνει να προβλεφθούν τουλάχιστον οι ακόλουθες ανώτατες ποινές φυλάκισης για τα αντίστοιχα αδικήματα («ελάχιστες ανώτατες ποινές»):
- Βιασμός: 8 έτη·
- Ακρωτηριασμός των γυναικείων γεννητικών οργάνων: 5 έτη·
- Παρενοχλητική κυβερνοπαρακολούθηση: 2 έτη·
- Μη συναινετική κοινολόγηση εικόνων προσωπικής φύσης και κυβερνοπαρενόχληση: 1 έτος·
- Κυβερνοϋποκίνηση μίσους ή βίας στον κυβερνοχώρο με βάση το βιολογικό ή το κοινωνικό φύλο: 2 έτη.
Η πρόταση εισάγει επίσης τον βιασμό παιδιών ως επιβαρυντική περίσταση η οποία επισύρει ανώτατη ποινή φυλάκισης τουλάχιστον 12 ετών.
Τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να προβλέπουν μεγαλύτερες ανώτατες ποινές. Εναπόκειται στα κράτη μέλη να καθορίσουν τις ελάχιστες ποινές φυλάκισης για τα αδικήματα αυτά.
Πώς συνάδει η πρόταση με την οδηγία της ΕΕ για τα δικαιώματα των θυμάτων;
Αποτελεί lex specialis σε σχέση με την οδηγία για τα δικαιώματα των θυμάτων. Η οδηγία για τα δικαιώματα των θυμάτων εφαρμόζεται σε όλα τα θύματα εγκληματικών πράξεων. Καθορίζει ελάχιστα πρότυπα για τα δικαιώματα, την προστασία και την υποστήριξη των θυμάτων εγκληματικών πράξεων στην ΕΕ. Αναφέρεται επίσης στα θύματα έμφυλης βίας, στα θύματα σεξουαλικής βίας και στα θύματα βίας στο πλαίσιο στενής σχέσης. Ωστόσο, η οδηγία δεν προβλέπει ειδικούς κανόνες προσαρμοσμένους στα θύματα αυτών των μορφών εγκληματικότητας. Η πρόταση συμπληρώνει τους κανόνες της οδηγίας για τα δικαιώματα των θυμάτων, ώστε να καλυφθούν οι ειδικές ανάγκες των θυμάτων βίας κατά των γυναικών και ενδοοικογενειακής βίας. Εκτός από τα πιο συγκεκριμένα μέτρα που καλύπτονται από την εν λόγω πρόταση, τα θύματα θα συνεχίσουν να επωφελούνται από τις γενικές διατάξεις της οδηγίας για τα δικαιώματα των θυμάτων.
Ποια είναι τα δικαιώματα αποζημίωσης του θύματος;
Η Επιτροπή προτείνει τα θύματα να έχουν το δικαίωμα να αξιώνουν πλήρη αποζημίωση από τους δράστες για ζημίες, συμπεριλαμβανομένων δαπανών υγειονομικής περίθαλψης, υπηρεσιών υποστήριξης, αποκατάστασης, απώλειας εισοδήματος, σωματικής και ψυχολογικής βλάβης και βλάβης της φήμης. Τα θύματα θα μπορούν να υποβάλουν καταγγελία έως και 5 έτη μετά την τέλεση του αδικήματος και έως και 10 έτη σε περιπτώσεις σεξουαλικής βίας. Ωστόσο, σε περιπτώσεις μη συναινετικής κοινολόγησης προσωπικών εικόνων, η περίοδος αυτή αρχίζει να τρέχει από τη στιγμή που το θύμα πληροφορείται ότι οι φωτογραφίες έχουν αναρτηθεί παράνομα στο διαδίκτυο. Επιπλέον, τα θύματα θα μπορούν να ζητούν αποζημίωση στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας και δεν θα είναι υποχρεωμένα να υποβληθούν σε άλλη δίκη ενώπιον των πολιτικών δικαστηρίων για να ζητήσουν αποζημίωση.
Η παρούσα πρωτοβουλία ενισχύει τα δικαιώματα των θυμάτων όσον αφορά την πρόσβαση σε αποζημίωση, όπως ορίζεται στην οδηγία για την αποζημίωση. Ενισχύει το δικαίωμα αποζημίωσης από τον δράστη, μεταξύ άλλων με τη θέσπιση ελάχιστων κανόνων για την παροχή της εν λόγω αποζημίωσης.
Η παρενόχληση και η σεξουαλική παρενόχληση στην εργασία απαγορεύονται ήδη στην ΕΕ. Γιατί προτείνει τώρα η Επιτροπή να αντιμετωπιστεί αυτό το ζήτημα στην παρούσα πρόταση;
Μπορεί οι πράξεις αυτές να είναι παράνομες αλλά εξακολουθούν να λαμβάνουν χώρα. Μολονότι η παρενόχληση και η σεξουαλική παρενόχληση στην εργασία απαγορεύονται βάσει της ποινικής ή της αστικής νομοθεσίας στα κράτη μέλη, εξακολουθούν να μην αναγνωρίζονται σε μεγάλο βαθμό και πολλά θύματα δεν γνωρίζουν πού πρέπει να στραφούν όταν συμβαίνει. Η στήριξη, η προστασία και η πρόληψη δεν επαρκούν. Σε πρόσφατη δημόσια διαβούλευση, το 50,6 % όσων απάντησαν δεν γνώριζαν ότι ο χώρος εργασίας τους είχε πολιτική για την παρενόχληση λόγω φύλου. Το 51 % δεν γνώριζε με ποιες εθνικές αρχές ή άλλους φορείς θα μπορούσε να επικοινωνήσει σε περίπτωση παρενόχλησης λόγω φύλου στην εργασία.
Μολονότι η Επιτροπή δεν προτείνει τον ίδιο τον ορισμό του ποινικού αδικήματος, προτείνει τα εξής:
- Τα κράτη μέλη πρέπει να παρέχουν ειδική στήριξη στα θύματα σεξουαλικής παρενόχλησης στην εργασία·
- Τα διευθυντικά στελέχη στον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα πρέπει να λαμβάνουν κατάρτιση σχετικά με τον τρόπο εντοπισμού της σεξουαλικής παρενόχλησης στην εργασία, τις δυνατότητες παροχής στήριξης στα θύματα και τον τρόπο κατάλληλης ανταπόκρισης·
- Η σεξουαλική παρενόχληση στην εργασία να αντιμετωπίζεται στις σχετικές εθνικές πολιτικές.
Αυτό δεν περιορίζεται στη σεξουαλική παρενόχληση σωματικής φύσης, αλλά καλύπτει όλες τις μορφές ανεπιθύμητης λεκτικής, μη λεκτικής ή σωματικής συμπεριφοράς σεξουαλικού χαρακτήρα.
Υπάρχει ήδη διεθνές πλαίσιο —η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης— για την αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας. Τι θα προσθέσει η νέα νομοθεσία της ΕΕ;
Η Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας, γνωστή και ως Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, θεωρείται ευρύτερα ως το πλέον ολοκληρωμένο διεθνές πλαίσιο στον τομέα αυτό. Δεν την έχουν επικυρώσει όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, παρά το γεγονός ότι έχει αποδεδειγμένο ιστορικό επιτυχίας.
Όπως αποφάνθηκε πρόσφατα το Δικαστήριο της ΕΕ στη γνωμοδότησή του της 6ης Οκτωβρίου 2021, η ΕΕ μπορεί να αποφασίσει να προσχωρήσει στην εν λόγω σύμβαση, ακόμη και αν δεν συναινούν ή δεν έχουν επικυρώσει τη σύμβαση όλα τα κράτη μέλη. Αναμένουμε την ταχεία επανέναρξη των διαπραγματεύσεων προσχώρησης.
Η πρόταση της Επιτροπής διαφέρει από τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, καθώς καθορίζει ελάχιστα πρότυπα για τα κράτη μέλη της ΕΕ στο πλαίσιο των τομέων αρμοδιότητας της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της ποινικοποίησης των αδικημάτων κυβερνοβίας που δεν καλύπτονται ειδικά από τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης.
Η πρόταση της Επιτροπής δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη, ιδίως εκείνα που είναι ήδη συμβαλλόμενα μέρη της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης, να διατηρούν υψηλότερα πρότυπα.
Ποιος θα είναι ο ρόλος των εθνικών φορέων, όπως οι φορείς ισότητας;
Οι φορείς ισότητας είναι εθνικοί δημόσιοι οργανισμοί που έχουν συσταθεί σε ολόκληρη την Ευρώπη για την αντιμετώπιση των διακρίσεων και την προώθηση της ισότητας για όλους. Διαδραματίζουν θεμελιώδη ρόλο στην αρχιτεκτονική της ΕΕ κατά των διακρίσεων.
Η βία κατά των γυναικών και η ενδοοικογενειακή βία αποτελούν σοβαρές μορφές διακρίσεων. Οι φορείς ισότητας είναι ήδη αρμόδιοι για την αντιμετώπιση της παρενόχλησης με βάση το φύλο, αλλά δεν έχουν ακόμη λάβει ρητή εντολή όλοι οι φορείς να εκτελούν τα καθήκοντά τους για όλες τις μορφές βίας κατά των γυναικών.
Με την εν λόγω οδηγία, οι φορείς ισότητας και άλλοι εθνικοί φορείς θα διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην αύξηση της ευαισθητοποίησης σε θέματα βίας κατά των γυναικών και ενδοοικογενειακής βίας και στην παροχή βοήθειας στα θύματα. Ειδικότερα, θα έχουν το δικαίωμα να ενεργούν προς υποστήριξη ή για λογαριασμό των θυμάτων, μεταξύ άλλων προς υποστήριξη των αξιώσεων των θυμάτων για αποζημίωση από τον δράστη και για αποκατάσταση σε υποθέσεις κυβερνοβίας.
Για περισσότερες πληροφορίες
Πρόταση οδηγίας για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας
Ενημερωτικό δελτίο για την προώθηση της ισότητας των φύλων στην ΕΕ και πέραν αυτής
Έκθεση του 2022 για την ισότητα των φύλων στην ΕΕ
