Από τις μεταλλάξεις του κορονοιού στις μεταλλάξεις της δημοκρατίας
Πρόλογος στο «ΣΥΝΑΘΡΟΙΣΕΙΣ ΕΝ ΚΑΙΡΩ ΠΑΝΔΗΜΙΑΣ (κατά το Ελληνικό Σύνταγμα) και ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ» εκδόσεις ΟΕΝΕΤ
Η δημοκρατία, εκτός από μορφή του πολιτεύματος και τρόπος διακυβέρνησης αποτελεί και τρόπο σκέψης των πολιτών που τη βιώνουν. Το γνωστό «δημοκρατία έχουμε» συνήθως δεν αναφέρεται στην ενεργητική ή παθητική διάσταση της δημοκρατικής αρχής και αρχής της πλειοψηφίας, αλλά σημαίνει «ελευθερία έχουμε». Δικαίως (έως έναν βαθμό). Μια κυβερνητική πλειοψηφία, που δεσμεύεται να τηρήσει (και τηρεί) το συνταγματικό πλαίσιο, ποσώς αυθαιρετεί, περιθωριακά μόνο παρανομεί, εύκολα δε συμμορφώνεται στις επιταγές του κράτους δικαίου. Τούτο οφείλεται κυρίως στη φύση και ratio των συνταγματικών δικαιωμάτων που κάθε σύγχρονη έννομη τάξη κατοχυρώνει και προστατεύει• τα συνταγματικά δικαιώματα αφενός λειτουργούν ως αντιστάθμισμα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, αφετέρου παρέχουν στους «κρατούμενους» το νομικό θεμέλιο της δικαιικής προστασίας ενάντια στα λάθη και τις αυθαιρεσίες των «κρατούντων». Εν ολίγοις, τα συνταγματικά δικαιώματα εξασφαλίζουν στον καθένα μας ένα ποσοστό ελευθερίας από τις (συντεταγμένες) δεσμεύσεις και υποχρεώσεις μας. Μας καθιστούν ελεύθερους προφυλάσσοντάς μας συνάμα από την ελευθερία των «άλλων». Συγχρόνως, δε, μας «εκπαιδεύουν» στην «περί ελευθερίας» διδασκαλία του Μοντεσκιέ, ώστε «να κάνουμε αυτό που οφείλουμε να θέλουμε και να μην αναγκαζόμαστε να κάνουμε αυτό που δεν οφείλουμε να θέλουμε».
Χάρη στα συνταγματικά μας δικαιώματα (και χάρη στο Σύνταγμα που μας τα χορηγεί) παραμένουμε υποκείμενα δικαίου και δεν κινδυνεύουμε να μεταλλαχτούμε σε (άβουλα) αντικείμενά του. Καθένας μας είναι «ελεύθερος να επιλέγει και να μην επιλέγεται»• τούτο επιτάσσει το περιεχόμενο της δικαιικής διάστασης της αξίας του ανθρώπου ως αυτοτελούς και υπεύθυνης προσωπικότητας, όπερ εν κατακλείδι κάνει την ανθρώπινη ύπαρξη ανθρώπινη.
Χάρη στο Σύνταγμά μας η ρήση του Σαρτρ «η κόλαση είναι οι άλλοι» παύει να μας απειλεί﮲ απλώς μας προειδοποιεί υπενθυμίζοντάς μας ότι (και) στις προηγμένες κοινωνίες (μας) ελλοχεύει ο κίνδυνος, η πραγμάτωση της ατομικής βούλησης να αποβεί εις βάρος άλλης βούλησης ή/και της γενικής βούλησης. Εντός συνταγματικού πλαισίου, η ατομική βούληση και το ιδιωτικό συμφέρον οφείλουν να προσδιορίζονται από το καθήκον υπακοής• μόνο ό,τι συνάδει προς αυτό είναι (ηθικό και) νόμιμο και μπορεί να ισχύσει.
Καθώς αντιξοότητες και ανισότητες σπάνια μας εγκαταλείπουν, χάρις στο Σύνταγμά μας μαθαίνουμε ότι με την αδιασάλευτη τήρηση της αρχής της υπεροχής (και ενότητάς) του θα επιτύχουμε την εκπλήρωση των σκοπών του δικαίου, που ουσιαστικά είναι η προάσπιση της ανθρώπινης ζωής και η διατήρηση της κοινωνικής ειρήνης.
Στις μέρες μας, εν καιρώ πανδημίας και κυριαρχίας του θανατηφόρου ιού, ακούγεται ότι «χάρη» στα μέτρα προστασίας (άλλως, περιοριστικά μέτρα) η δημοκρατία, και δη το Σύνταγμά μας, δοκιμάζεται﮲ δηλαδή, ασθμαίνει, δεν προλαβαίνει, ταλαιπωρείται, συρρικνώνεται. Δεν αληθεύει. Εκ προοιμίου, ο συνταγματικός δικαιοθέτης έχει προνοήσει και (θεωρητικά) έχει αποσοβήσει φθοροποιές αντιθέσεις και συγκρούσεις μεταξύ του ατομικού και κοινωνικού συμφέροντος. Ειδικά για τη δημόσια (και ιδιωτική) υγεία έχει προβλέψει σαφείς επιταγές και περιορισμούς προς προστασία της. Δεν έγκειται (πλέον) στη διακριτική ευχέρεια του νομοθέτη και της διοίκησης η μείωση και εξάλειψη των κρουσμάτων, είναι δέσμια αρμοδιότητά της﮲ ουδεμία, όμως, μετάλλαξη του ιού, όσο αυξητική και «ύπουλη» να αποβαίνει, δεν δικαιολογεί (παθογόνους) μεταλλάξεις και «εκπτώσεις» της δημοκρατίας (και της ελευθερίας) μας. Τα περιοριστικά μέτρα μείωσης της διασποράς του κορονοιού πρέπει να είναι πάντα προσωρινά και ποτέ ολοκληρωτικά. Τίθενται, δε, υπό την αυστηρή τήρηση των όρων και προϋποθέσεων που το Σύνταγμα προβλέπει.
Κανένας ιός και κανένας υγειονομικός κίνδυνος δεν είναι σε θέση να θέσει το Σύνταγμά μας υπό αμφισβήτηση. Αντίθετα, η απαρέγκλιτη τήρηση των συνταγματικών επιταγών αποτελεί τον «αλγόριθμο» διασφάλισης των συνιστωσών της κοινωνικής συναίνεσης και κατ’ ακολουθία της ισχύος του Συντάγματός μας. Σε αυτό πρέπει όλοι μας να συμφωνήσουμε. Είναι στο χέρι μας και (προπάντων) υποχρέωσή μας, να μην επιτρέψουμε οι μεταλλάξεις του κορονοιού να καταλήξουν σε μεταλλάξεις της δημοκρατίας.
Αιώνες τώρα, απαύγασμα της δημοκρατικής αρχής αποτελεί το (πολιτικό) συνταγματικό δικαίωμα του δημοσίου συνέρχεσθαι. Αναντίρρητα, κάθε διαδήλωση ή διαμαρτυρία συναθροιζόμενων προσώπων επηρεάζει και διαμορφώνει τη -δημοκρατικά εξαρτώμενη- πολιτική συμβίωση τους• συγκεκριμένα μέσω των (συνταγματικά κατοχυρωμένων) δημόσιων συναθροίσεων αφενός οι μειοψηφούντες ελέγχουν πλειοψηφούντες, αφετέρου προσδοκούν την αναβάθμισή τους στο κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι.
Στη μονογραφία μου, ΣΥΝΑΘΡΟΙΣΕΙΣ ΕΝ ΚΑΙΡΩ ΠΑΝΔΗΜΙΑΣ (ΚΑΤΑ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ), που παρουσιάζεται στο αναγνωστικό κοινό από τις εκδόσεις ΟΕΝΕΤ, αναλύεται διεξοδικά το συνταγματικό αγαθό των συναθροίσεων μαζί με τους συνταγματικούς περιορισμούς του. Ουσιαστικά, με τη «λυδία λίθο» της πανδημίας δοκιμάζεται η ανθεκτικότητα και γνησιότητα του τρίτου κατά σειρά -μετά την καθολική ψήφο και το δικαίωμα αντίστασης- λειτουργικού δικαιώματος της δημοκρατίας. Καθώς πολύ σωστά λέγεται ότι «ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες», όπως συνέβαινε στους μεσαιωνικούς πίνακες όταν ένα σύννεφο καθιστούσε τον Εωσφόρο αόρατο διά γυμνού οφθαλμού, η παρούσα μελέτη έρχεται να φωτίσει και να αναδείξει κάθε πτυχή και κάθε λεπτομέρεια του συνταγματικού δικαιώματος του δημοσίως συνέρχεσθαι, εμποδίζοντας έτσι τους αρνητές της δημοκρατίας, κρυμμένοι πίσω από το μαύρο σύννεφο της πανδημίας, να καταφέρουν να διαβρώσουν το Σύνταγμά μας εμφανίζοντάς το ως ανεπαρκές και δυσλειτουργικό.
Γεράσιμος Θεοδόσης
Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης
