Σχόλια και παρατηρήσεις επί του σχεδίου νόμου του Υπουργείου Εσωτερικών «Άρση περιορισμών για την εγγραφή στους ειδικούς εκλογικούς καταλόγους εκλογέων εξωτερικού»
Αξιότιμε κύριε Πρόεδρε,
Στο πλαίσιο της γενικής αρμοδιότητας της Αρχής1 αλλά και με βάση την εμπειρία της συμμετοχής του Συνηγόρου του Πολίτη ως εισηγητή στη διακομματική επιτροπή ελέγχου της διαδικασίας εγγραφής αποδήμων στους ειδικούς εκλογικούς καταλόγους2, έχω την τιμή να θέσω υπ’ όψιν σας, και δι’ υμών υπ’ όψιν των μελών της Διαρκούς Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης, σύντομα σχόλια επί του σχεδίου νόμου «Άρση περιορισμών για την εγγραφή στους ειδικούς εκλογικούς καταλόγους εκλογέων εξωτερικού», το οποίο συζητείται από 20.7.2023 ενώπιον της Επιτροπής.
Παρατηρήσεις επί του ισχύοντος νομοθετικού πλαισίου για την ψήφο των εκλογέων εξωτερικού είχα αποστείλει και στην υπηρεσιακή Υπουργό Εσωτερικών με αφορμή την οριστικοποίηση των ειδικών εκλογικών καταλόγων αποδήμων για τις πρόσφατες βουλευτικές εκλογές. Όπως ρητώς αναφερόταν στο υπ’ αρ. πρωτ. 23564/15.5.2023 σχετικό έγγραφο3, «οι παρατηρήσεις περιορίζονται σε επισήμανση προβλημάτων που ανέκυψαν κατά την πρακτική εφαρμογή των διατάξεων και δεν επεκτείνονται σε σχολιασμό αυτής καθεαυτήν της θέσπισης ειδικών περιοριστικών προϋποθέσεων εγγραφής αποδήμων στους ειδικούς εκλογικούς καταλόγους, η οποία, ως θεμελιώδης πολιτική επιλογή με απαίτηση αυξημένης κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας κατ’ άρθρο 51 § 4 του Συντάγματος, εκφεύγει της αρμοδιότητας του Συνηγόρου του Πολίτη». Η επισήμανση αυτή ισχύει, όπως είναι αυτονόητο, και για το παρόν έγγραφο.
Με το άρθρο 1 § 4 του υπό συζήτηση νομοσχεδίου καταργείται, μεταξύ άλλων, η διάταξη του άρθρου 2 § 6 ν. 4648/2019 σύμφωνα με την οποία «συγκροτείται Ειδική Διακομματική Επιτροπή …. έργο της … είναι η εξέταση ενστάσεων επί απορριπτικών αποφάσεων εγγραφής στους ειδικούς εκλογικούς καταλόγους του παρόντος, …, ο έλεγχος συγκεκριμένων αιτήσεων κατόπιν αιτήματος μέλους ή μελών της Επιτροπής, καθώς και ο δειγματοληπτικός έλεγχος των αιτήσεων που έγιναν αποδεκτές». Αν και η κατατεθείσα «Ανάλυση Συνεπειών Ρύθμισης» δεν περιλαμβάνει ειδική αιτιολόγηση της κατάργησης, μπορεί να πιθανολογηθεί πως η επιτροπή αυτή θεωρήθηκε πλέον περιττή καθώς, με το υπό συζήτηση σχέδιο νόμου, καταργούνται οι κύριες και πιο πολύπλοκες ουσιαστικές προϋποθέσεις εγγραφής, δηλαδή η προηγούμενη διετής διαμονή στη χώρα και η υποβολή φορολογικής δήλωσης κατά το τρέχον ή το προηγούμενο φορολογικό έτος, οπότε τίθεται υπό αμφισβήτηση αυτή καθ’ εαυτήν η αναγκαιότητα της διοικητικής εξέτασης ενστάσεων και του δειγματοληπτικού ελέγχου.
Ωστόσο, με βάση την εμπειρία από τη μέχρι στιγμής τηρηθείσα διαδικασία, οι λόγοι ενστάσεων δεν περιορίζονταν στις δύο (2) -ήδη υπό κατάργηση- ουσιαστικές προϋποθέσεις. Παραμένει, άλλωστε, όπως είναι αυτονόητο, ως βασική προϋπόθεση η ύπαρξη εγγραφής στο γενικό εκλογικό κατάλογο, δηλαδή σε δημοτολόγιο της χώρας4. Παραμένουν, αντίστοιχα, πιθανές οι περιπτώσεις όπου μπορεί ν’ αμφισβητηθεί (λ.χ. λόγω αποκλίσεων στην ορθογραφία ονοματεπωνυμικών στοιχείων) η ταυτοπροσωπία μεταξύ αυτού ο οποίος εμφανίζεται εγγεγραμμένος στο γενικό εκλογικό κατάλογο και εκείνου ο οποίος ζητά την εγγραφή του στον ειδικό κατάλογο εκλογέων εξωτερικού, πολλώ μάλλον προκειμένου περί προσώπων που η μεν εγγραφή τους σε ελληνικό δημοτολόγιο είχε λάβει χώρα προ δεκαετιών, η δε σημερινή αίτησή τους τεκμηριώνεται με πρόσφατα έγγραφα ταυτοπροσωπίας. Τέτοιες περιπτώσεις, με ζητούμενο όχι την εγγραφή στον ειδικό κατάλογο εκλογέων εξωτερικού αλλά την ταύτιση με παλαιές δημοτολογικές εγγραφές για διαφόρους άλλους λόγους (λ.χ. καταχώριση προσφάτων ληξιαρχικών γεγονότων, επαγωγή κληρονομίας κ.ο.κ.), είναι γνωστές στο Συνήγορο του Πολίτη με αφορμή μακρά σειρά σχετικών αναφορών.
Επί πλέον, αφ’ ης στιγμής καταργείται και η προϋπόθεση υποβολής φορολογικής δήλωσης, εκλείπει αυτομάτως η πλέον σύγχρονη και βέβαιη μέθοδος διασταύρωσης ταυτοπροσωπίας, που είναι τα στοιχεία καταχώρισης στο μητρώο της ΑΑΔΕ (το λεγόμενο taxisnet). Επομένως, στις περιπτώσεις πολιτών που δεν διαθέτουν καν τέτοια καταχώριση, η αίτηση εγγραφής στον ειδικό κατάλογο εκλογέων εξωτερικού εξ ορισμού δεν θα είναι δυνατό να υποβληθεί με την κανονική διαδικασία σύμφωνα με την οποία «για την ταυτοποίηση του εκλογέα γίνεται χρήση των διαπιστευτηρίων εισόδου σε εφαρμογές της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων», παρά μόνο με την εξαιρετική διαδικασία σύμφωνα με την οποίαν «οι ελληνικές διπλωματικές αρχές στο εξωτερικό δύνανται να διευκολύνουν τους εκλογείς στη συμπλήρωση των αιτήσεων»5, δηλαδή χειρόγραφα και εκτός πλατφόρμας ΑΑΔΕ. Οι μεν αιτούντες θα προσέρχονται με μόνο στοιχείο ένα τρέχον ταυτοποιητικό έγγραφό τους, τα δε προξενεία, μέσω της ηλεκτρονικής πρόσβασής τους στο Μητρώο Πολιτών6, θα επιχειρούν την ταύτιση του αιτούντος με την αντίστοιχη εγγραφή σε ελληνικό δημοτολόγιο, μια διαδικασία όχι πάντοτε ευχερής ή ακώλυτη.
Τέλος, είναι μεν αληθής και αυτονόητη η διαβεβαίωση7 πως η διαδικασία εγγραφής στον ειδικό κατάλογο εκλογέων εξωτερικού δεν αφορά γενικώς και αορίστως πρόσωπα ελληνικής καταγωγής παρά μόνον όσους είναι ήδη εγγεγραμμένοι στο γενικό εκλογικό κατάλογο, πλην όμως, με βάση την ισχύουσα αρχή της αέναης γενεαλογικής συνέχειας, όπως αποτυπώνεται στην ισχύουσα νομοθεσία8, η διαδικασία αυτή είναι βέβαιον ότι θα κληθεί να καταλάβει και πρόσωπα που δικαιούνται μεν, λόγω αλληλουχίας γεννήσεων, την ελληνική ιθαγένεια, πλην όμως δεν είχαν μέχρι στιγμής επιδιώξει την εγγραφή τους σε ελληνικό δημοτολόγιο, την οποία και θα επιζητήσουν το πρώτον εν όψει της νέας δυνατότητας για άσκηση εκλογικού δικαιώματος. Ενώ, προφανώς, ουδείς δύναται να θέσει υπό αμφισβήτηση το εν λόγω δικαίωμα όλων αυτών των συμπολιτών μας, η συγκεκριμένη νέα δυνατότητα είναι φυσικό να προσδώσει νέες διαστάσεις σε διαδικασίες, οι οποίες αφ’ ενός ήσαν μέχρι τώρα αμιγώς διοικητικές και πολιτικώς αδιάφορες, αφ’ ετέρου εμπίπτουν στην αρμοδιότητα τριών διαφορετικών Διευθύνσεων του Υπουργείου Εσωτερικών (Ιθαγένειας, Αστικής & Δημοτικής Κατάστασης, Εκλογών). Επικαλούμαι και πάλι τη διαμεσολαβητική εμπειρία του Συνηγόρου του Πολίτη με βάση μακρά σειρά αναφορών, από τις οποίες προκύπτει παγίως ότι οι σχετικές διαδικασίες, ιδίως ο λεγόμενος «καθορισμός ιθαγένειας», παρά τις πρόσφατες φιλότιμες προσπάθειες του Υπουργείου9 να τις οριοθετήσει, βαρύνονται με σημαντικές ενδημικές καθυστερήσεις καθ’ υπέρβαση των νομίμων προθεσμιών10 και συχνά καταλήγουν σε μακρές και δυσχερείς νομικές διενέξεις. Αν μέχρι τώρα οι διενέξεις αυτές ενδιέφεραν μόνο τους ίδιους τους αιτούντες και τη διοίκηση, ενδεχόμενη σύνδεσή τους με τη διαδικασία συγκρότησης των εκλογικών καταλόγων θα κινδύνευε ακόμη και να διαταράξει11 την ευρεία αποδοχή της όλης διαδικασίας, η οποία, άλλωστε, αποτελεί το προφανές κίνητρο για την επιλογή του αναθεωρητικού νομοθέτη να αξιώσει ειδική πλειοψηφία12.
Εν όψει των ανωτέρω, υπήρξε εύστοχη η καθιέρωση, από το ν. 4648/2019, ειδικής επιτροπής για την εξέταση ενστάσεων επί των απορριπτικών αποφάσεων και για το δειγματοληπτικό έλεγχο επί των θετικών αποφάσεων εγγραφής στους ειδικούς εκλογικούς καταλόγους αποδήμων. Αν ο νομοθέτης προτιμά διαφορετική σύνθεση της επιτροπής, θα μπορούσε να την αναζητήσει στη συμμετοχή άλλων, ενδεχομένως υπηρεσιακών παραγόντων, αντί κομματικών εκπροσώπων. Σε κάθε περίπτωση, όμως, αποτελεί εργαλείο αποσυμφόρησης και λείανσης ενδεχομένων τριβών η νομοθετική πρόβλεψη οργάνου το οποίο αφ’ ενός θα εξετάζει ενδικοφανείς προσφυγές των ενδιαφερομένων αποδήμων, αφ’ ετέρου θα πραγματοποιεί δειγματοληπτικό έλεγχο. Το αντίθετο, δηλαδή αφ’ ενός η πρόβλεψη της δικαστικής οδού ως αποκλειστικής διαδικασίας ενστάσεων, είτε προληπτικά13 είτε κατασταλτικά με πιθανή προσβολή ακόμη και κατά του εκλογικού αποτελέσματος, αφ’ ετέρου η ολοσχερής εξαφάνιση του δειγματοληπτικού ελέγχου, δεν φαίνεται να διαθέτει εξ ίσου ισχυρή αιτιολόγηση.
Ευελπιστώντας, ότι οι παρατηρήσεις της Αρχής θα τύχουν της προσοχής σας, και των λοιπών μελών της Διαρκούς Επιτροπής, παραμένω στη διάθεσή σας για κάθε σχετική διευκρίνιση.
Με τιμή,
Ανδρέας Ι. Ποττάκης
Συνήγορος του Πολίτη
1 άρθρο 103 § 9 του Συντάγματος και 3 § 5 ν. 3094/2003
2 άρθρο 2 § 6 ν. 4648/2019
3 https://www.synigoros.gr/api/files/download/473119
4 άρθρο 8 § 2 π.δ. 26/2012
5 άρθρο 4 §§ 2-3 ν. 4648/2019, που διατηρούνται σε ισχύ
6 άρθρο 40 § 2 ν. 344/1976 όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 29 ν. 4674/2020
8 άρθρο 1 § 1 Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας
9 λ.χ. έγγραφο υπ’ αρ. πρωτ. 92368/13.12.2021 Κεντρικής Διεύθυνσης Ιθαγένειας
10 άρθρο 31 § 2 Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας
11 για «ανησυχία» κάνει λόγο η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου σε σχετική έκθεσή της https://nchr.gr/images/pdf/apofaseis/politika_dikaiomata/ektos_Epikrateias.pdf (Δεκέμβριος 2017, σελ. 66)
12 άρθρο 51§ 4 του Συντάγματος
13 άρθρο 2 §§ 4-5 ν. 4648/2019, που διατηρούνται σε ισχύ
